De Nationale Opera presenteert

De zaak Makropulos Leoš Janáček (1854-1928)

Deze productie was te zien in mei 2009

De zaak Makropulos

Leoš Janáček
Opera in drie bedrijven
Libretto van Leoš Janáček (Věc Makropulos), naar het gelijknamige blijspel van Karel Capek
Wereldpremière 18 december 1926, Nationaltheater, Brno

 

Deze productie

Reprise uit 2002/03
Première 18 juni 2009

Over de opera

Dankzij een elixer is de operadiva Emilia Marty meer dan 300 jaar oud geworden. Inmiddels voelt ze dat het tijd is om het middel opnieuw in te nemen. Tijdens haar zoektocht naar het recept ontmoet ze allerlei mannen die nakomelingen zijn van haar vroegere minnaars en die haar eveneens het hof maken. Maar op de een of andere manier heeft zij alles al eens eerder meegemaakt, en ze begint zich af te vragen of het wel de moeite waard is haar leven nogmaals te verlengen. Oude wonden worden steeds opnieuw opengereten, totdat Emilia’s geheim eindelijk aan het licht dreigt te komen. Janáčeks expressieve muziek bestrijkt een klankspectrum dat varieert van verzengende hartstocht tot onmenselijke kilheid.

Het verhaal

I
Honderd jaar na de dood van baron Josef Ferdinand Prus wordt nog steeds om zijn nalatenschap gestreden, aangezien er geen testament is gevonden. Albert Gregor eist het landgoed Loukov op, dat Prus ooit mondeling aan de toen minderjarige Ferdinand Gregor zou hebben beloofd. Zijn tegenstander Jaroslav Prus beweert daarentegen dat de baron op zijn sterfbed mondeling het landgoed had nagelaten aan een onbekende, Mach Gregor. Advocaat Kolenatý en zijn assistent Vítek vertegenwoordigen Albert Gregor. Víteks dochter, de zangeres Kristina, dweept met de beroemde operaster Emilia Marty, die plotseling haar opwachting maakt bij Kolenatý. Zij weet te vertellen dat ’Mach Gregor’ de buitenechtelijke zoon was van de oude baron Prus en de Schotse zangeres Ellian MacGregor, en dat er een verzegeld testament te zijnen gunste met nog andere papieren in een kast ligt bij Jaroslav Prus thuis. Kolenatý vindt het testament en komt terug met Prus. Emilia zal met een brief van Ellian MacGregor bewijzen dat Ferdinand (Mac)Gregor baron Prus’ zoon was. 

II
In het theater zoekt Prus Emilia op. Kristina en haar geliefde Janek, de zoon van Prus, verschijnen daar ook, evenals Gregor en Vítek. De seniele Hauk-Šendorf komt Emilia opzoeken, omdat ze hem doet denken aan Eugenia Montez, zijn Spaanse minnares van vijftig jaar geleden. Emilia stuurt allen weg, behalve Prus. Die spreekt over de brieven van Ellian MacGregor, die ondertekend zijn met E.M. Hij vermoedt dat haar werkelijke naam Elina Makropulos is, de alleenstaande moeder van een Ferdinand Makropulos, geboren op Loukov: de Ferdinand die in het testament wordt genoemd. Totdat zich een Makropulos als erfgenaam meldt, blijft het landgoed in bezit van Prus. Er is nog een tweede, verzegeld document, dat Emilia beslist van Prus wil kopen, maar hij weigert en vertrekt. Gregor komt terug en verklaart Emilia zijn liefde. Zij wijst hem af en valt in slaap. Als ze probeert Janek over te halen het document te stelen, komt Prus tussenbeide. In ruil voor een liefdesnacht met Emilia wil hij het document wel afstaan. 

III
In een hotelkamer beklaagt de ontevreden Prus zich bij Emilia, want zij voelde aan als ijs. Een bediende brengt een brief: Janek heeft zelfmoord gepleegd uit liefde voor Emilia. Prus vertrekt. Hauk-Šendorf duikt weer op. Hij wil dat Emilia met hem meegaat naar Spanje. Net als ze daarin toestemt, komen Gregor, Kolenatý, Vítek, Kristina, Prus en een dokter, die Hauk-Šendorf meeneemt. De brief van Ellian MacGregor blijkt met moderne inkt geschreven te zijn. Terwijl Emilia zich omkleedt om te worden verhoord, worden haar koffers doorzocht. Nu blijkt dat zij al 330 jaar oud is en dat zij onder verschillende namen geleefd heeft, met steeds dezelfde initialen E.M. Haar vader was de Griekse arts Makropulos, die om bij keizer Rudolf II in de gunst te komen een verjongingsmiddel uitvond, dat hij op zijn 16-jarige dochter moest uitproberen. Toen deze daarop ziek werd, liet de keizer de vader ter dood brengen. Elina vluchtte met de formule, die uiteindelijk terechtkwam tussen de papieren van baron Prus. Het wondermiddel is uitgewerkt en zou opnieuw moeten worden ingenomen. Emilia Marty voelt zich dan ook zwak, maar wil liever sterven. Voordat zij de geest geeft, schenkt ze Kristina de Makropulos-formule, maar het meisje verbrandt het document.

Team, Cast en Koor

Muzikale leiding 
Yannick Nézet-Séguin
Regie 
Ivo van Hove
Instudering regie 
Wim Trompert
Scenografie en licht 
Jan Versweyveld
Kostuums 
A.F. Vandevorst
Dramaturgie 
Janine Brogt
Klaus Bertisch
Orkest 
Rotterdams Philharmonisch Orkest
Koor 
Herenkoor van De Nederlandse Opera
Instudering koor 
Martin Wright
Emilia Marty 
Cheryl Barker
Albert Gregor 
Raymond Very
Vítek, assistent-advocaat 
Guy de Mey
Kristina, zijn dochter 
Marisca Mulder
Jaroslav Prus 
Dale Duesing
Janek, zijn zoon 
Andrew Tortise
Kolenatý, advocaat 
François Le Roux
Een toneelknecht 
Tom Haenen
Een werkster 
Annett Andriesen
Hauk-Šendorf 
Graham Clark
Een kamermeisje 
Bernadette ter Heyne

Rotterdams Philharmonisch Orkest

Het orkest, dat tot de wereldtop behoort, onderscheidt zich door de intensiteit van zijn concerten, de kleurrijke klank en de gedurfde manier waarop het zijn publiek benadert. Het Rotterdams Philharmonisch werd opgericht in 1918.

    do 23 jan Kasper Jansen, NRC Handelsblad

    ‘In de reprise van De zaak Makropulos kwam Nézet-Séguin gisteravond met zijn Rotterdamse orkest tot een indrukwekkende vertolking, die alle soorten expressiviteit in Janáceks lastige collageachtige partituur uit 1926 tot klinken bracht. Hij vult de muziek met een niet aflatende stroom van leven, lyriek, dramatiek en melancholieke tragiek. […] De pauzeloze voorstelling vol tijdssymboliek van regisseur Ivo van Hove en scenograaf Jan Versweyveld uit 2002 leek als geheel nu nog intenser dan destijds. Dat ligt vooral aan de nieuwe, fenomenale hoofdrolvertolkster Cheryl Barker. Zij toont zich hier op fascinerende wijze als een obsessief onafhankelijke vrouw en ze zingt met een heftige gepassioneerdheid, steeds op de top van haar kunnen. Daar omheen zingt een uitstekende cast, eveneens deels nieuw, zoals de tenoren Raymond Very (Albert Gregor), en Guy de Mey (Vitek).’

    do 23 jan Erik Voermans, Het Parool

    ‘”Oh, als je eens wist hoe alles me koud laat,” zingt Marty, een geweldige rol van de charismatische Australische sopraan Cheryl Barker. Janácek wilde dat het publiek van zijn ‘ijskoningin’ zou houden en bij Barker is dat helemaal niet moeilijk. En wat een hartverscheurend mooie, brandende muziek legt Janácek in het orkest terwijl Marty haar levensmoeë regels zingt! Laat Janácek hier horen dat ze niet altijd zo blasé en zo onverschillig is geweest, maar dat er vroeger jaren waren waarin ze het leven met grote gretigheid omarmde? Het is één van de allermooiste momenten uit de hele opera. Janácek op zijn best. Cheryl Barker krijgt goed partij van de mannen om haar heen, met voorop bariton Dale Duesing als Jaroslav Prus […] Goede rollen zijn er ook van Raymond Very als Albert Gregor, Guy de Mey als Vitek en François Le Roux als Kolenaty. Graham Clark maakt net als in 2002 indruk als de oude baas Hauk, die heel lang geleden nog een fling heeft gehad met de onsterfelijke vrouw. In de bak bewijst het Rotterdams Philharmonisch zich als een gedreven Janácekorkest. Wel heeft Yannick Nézet-Séguin de neiging het werkelijke laaien wat te onderdrukken, maar misschien vindt hij gaandeweg die vrijheid nog. Aan de muziek zal het niet liggen.’

    do 23 jan Jordi Kooiman, Place de l’Opera

    ‘Cheryl Barker spéélde niet alleen een sterke vrouw (hoofdpersoon Emilia Marty), ze moet het zelf ook wel zijn. Want drie bedrijven achter elkaar, zonder pauze, op het toneel staan, is bepaald geen sinecure. Petje af dus voor de Australische sopraan. Maar niet alleen voor haar fysieke prestatie natuurlijk; ze zong en acteerde ook heel sterk. Sterk in de meest letterlijke zin van het woord. Ze was in stem en voorkomen autoritair ten opzichte van alle mannen om haar heen. Soms door onverschillig, soms door brutaal te zijn. Daarbij klonk ze doorleefd en krachtig, de noten zette ze geheel naar eigen hand. […] De karakters krijgen uitstekende typeringen mee door het Rotterdams Philharmonisch Orkest onder leiding van de jonge Yannick Nézet-Séguin. De Canadese chef-dirigent houdt er een duidelijke stijl van dirigeren op na: hij weet wat hij wil en geeft dat zeer nauwkeurig aan. Is dat niet wat een dirigent behoort te doen? Muzikaal kom je dus wel aan je trekken bij deze Makropulos’